Tworzenie słów

Przyrostki

Automatyczne tłumaczenie

Ten artykuł został przetłumaczony automatycznie i może zawierać błędy. Zapewnienie tłumaczenia w ponad dziesięciu językach to trudne zadanie i czekamy na Twoją pomoc. Skontaktuj się z nami na Discord, ​​jeśli chcesz pomóc nam poprawić jakość naszych tłumaczeń. Alternatywnie możesz zasugerować poprawki bezpośrednio przez GitHub.

Poniżej znajduje się lista przyrostków. Zwróć uwagę, że jeśli rdzeń kończy się na konkretną spółgłoskę, jest ona zmieniana przed przyrostkami -ji, -ka, -ko, -nik, -ny, -ok, -sky i -stvo w następujący sposób:

• k/c > č (np. ruka > ručny)
• g > ž (np. kniga > knižka)
• h > š (np. muha > mušji)

Natomiast miękka spółgłoska nj twardnieje przed -nik i -ny.

Przyrostki rozpoczynające się od -o- zmieniają się na -e-, gdy następują po miękkiej spółgłosce:

• byk + -ok > byček
• konec + -ovy > koncevy
• noč + -ovati > nočevati

Rzeczownik z rzeczownikiem

• Zdrobnienia tworzy się w następujący sposób:
  • wyrazy rodzaju męskiego na twardą spółgłoskę mają przyrostek -ok:
    pes „pies” > pesok „piesek” (D. peska „pieska”)
  • wyrazy rodzaju męskiego na miękką spółgłoskę mają przyrostek -ik lub -ek:
    muž „mąż” > mužik „mężyk”
  • wyrazy rodzaju żeńskiego dodają przyrostek -ka do rdzenia słowa:
    kniga „książka” > knižka „książeczka”
  • wyrazy rodzaju nijakiego dodają przyrostek -ko do rdzenia słowa:
    polje „pole” > poljko „małe pole”
• Aby stworzyć abstrakcyjne cechy z imion osób, stosuje się przyrostek -stvo:
  prijatelj „przyjaciel” > prijateljstvo „przyjaźń, stpol. przyjacielstwo”, muž „mężczyzna” > mužstvo „męstwo”
• Miejsce opisane jako przyimek w połączeniu z nazwą innego miejsca ma zwykle końcówkę -je:
  morje „morze” > primorje „przymorze”, brjuh „brzuch” > podbrjušje „podbrzusze”
• Bardziej ogólnym wskaźnikiem miejsca jest zakończenie -išče:
  voz „wóz, pojazd, samochód” > vozišče „parking”, ogonj „ogień” > ognišče „kominek, palenisko”
• Aby stworzyć nazwę osoby, która jest odpowiedzialna za coś lub która coś obsługuje, albo przedmiot, który coś zawiera, stosuje się przyrostek -nik:
  glava „głowa” > glavnik „szef”, kabel „kabel” > kabelnik „osoba od kabli”, kniga „książka” > knižnik „biblioteczka”
• Aby stworzyć nazwę osoby, która jest bez czegoś, używamy kombinacji przedrostka bez- i przyrostka -nik:
  Bog „Bóg” > bezbožnik „bezbożnik”
• Mieszkaniec kraju, regionu lub miasta ma końcówkę -ec (czasami -an(in)):
  Albanija > Albanec „Albańczyk”
• Żeński odpowiednik zakończeń -nik i -ec to odpowiednio -nica i -ica:
  rada „rada” > radnik „radca” > radnica „radczyni”; Albanec „Albańczyk” > Albanica „Albanka”
• W innych przypadkach używamy raczej końcówki -ka dla żeńskich odpowiedników osób płci męskiej:
  prijatelj „przyjaciel” > prijateljka „przyjaciółka”, gradžanin „obywatel”, gradžanka „obywatelka”
• Młode zwierzę jest zwykle wyprowadzane przez dodanie -e do nazwy zwierzęcia, w wyniku czego powstaje rzeczownik rodzaju nijakiego klasy -et-:
  kot „kot” > kote „kotek”, jelenj „jeleń” > jelene „jelonek”

Przymiotnik z rzeczownikiem

• Aby wyprowadzić abstrakcyjną cechę z przymiotnika, stosuje się przyrostek -ost:
  dobry „dobry” > dobrost „dobro”
• Osoba reprezentująca cechę wyrażoną przymiotnikiem często ma końcówkę -ec (fem. -ica):
  glupy „głupi” > glupec „głupiec”, izgnany „wygnany” > izgnanec „wygnaniec”
• Wskaźnik miejsca -išče może być również używany z przymiotnikami:
  mokry „mokry” > mokrišče „mokradła, bagna”, tajny „tajny” > tajnišče „tajne miejsce”
• Przymiotnik może również pełnić funkcję rzeczownika, pozostając niezmienionym:
  běly „biały” > běly „biały, ten który jest biały”

Czasownik z rzeczownikiem

• Aby uzyskać nazwę osoby zajmującej się czynnością określoną przez pierwotny czasownik, stosuje się przyrostek -telj:
  učiti „uczyć” > učitelj „nauczyciel”
• Zawody są często wyrażane z zakończeniem -ač lub -ar:
  kovati „kuć” > kovač „kowal”, krojiti „kroić” > krojač „krawiec”, pekti „piec” > pekar „piekarz”
• Wskaźnik miejsca -išče może być również używany z czasownikami (często w oparciu o imiesłów przymiotnikowy):
  igrati „grać” > igrališče „plac zabaw”, žiti „mieszkać” > žilišče „miejsce zamieszkania”
• Samo działanie jest reprezentowane przez rzeczownik odczasownikowy (gerundium), kończący się na -nje, czasem -tje:
  dělati „robić” > dělanje „robienie”, žiti „żyć” > žitje „życie”

Przymiotnik z przymiotnikiem

• Aby zapoznać się z porównaniami i stopniowaniem, patrz przymiotniki
• Aby zmienić znaczenie przymiotnika na przeciwne, użyj przedrostka ne-:
  dobry „dobrze” > nedobry „niedobrze”
• Dla wzmocnienia znaczenia przymiotnika można użyć przedrostka prě- (odpowiednik polskiego prze-):
  umorjeny „zmęczony” > prěumorjeny „przemęczony”
• Aby osłabić znaczenie przymiotnika, stosuje się przyrostek -ovity:
  zeleny „zielony” > zelenovity „zielonkawy, zielonawy”

Rzeczownik z przymiotnikiem

• Przymiotniki (odnoszące się do czegoś) tworzone są od rzeczowników za pomocą trzech przyrostków: -sky jeśli pierwotnym rzeczownikiem jest nazwa geograficzna, byt lub osoba (zwykle zawód), -ji w przypadku zwierząt, innych osób lub bytów boskich, lub -ny (w innych przypadkach):
  žena „kobieta” > žensky „kobiecy, żeński”, morje „morze” > morsky „morski”, člověk „człowiek” > člověčji „człowieczy”, konj „koń” > konji „koński”, noč „noc” > nočny „nocny”, pismo „list, pismo” > pisemny „pisemny”
  Może być też kilka przymiotników o nieregularnej formie.
• Aby utworzyć przymiotnik określający materiał, z którego coś jest zrobione, można użyć przyrostka -ěny:
  drěvěny „drewniany”, steklěny „szklany”
• Aby wyprowadzić przymiotnik „posiadający cechy”, można użyć przyrostka -ovy:
  pomaranča „pomarańcza” > pomarančevy „pomarańczowy”
• Aby wyprowadzić przymiotnik, który wyraża podobieństwo do czegoś, stosuje się przyrostek -ovity:
  malpa „małpa” > malpovity „małpi”
• Aby utworzyć przymiotnik wyrażający brak czegoś, używamy przedrostka bez- w połączeniu z przyrostkiem -ny:
  dom „dom” > bezdomny „bezdomny”, naděja „nadzieja” > beznadějny „beznadziejny”
• Przymiotnik określający konkretną cechę części ciała tworzy się w następujący sposób: cecha + -o- + część ciała + -y:
  oko „oko” > jednooky „jednooki”, ruka „ręka” > bezruky „bezręki”

Czasownik z przymiotnikiem

• Sama koniugacja czasowników tworzy cztery przymiotniki w formie imiesłowów (patrz: imiesłowy):
  dělati „robić” > dělajuči „robiący”, dělajemy „robiony”, sdělavši „zrobiwszy”, sdělany „zrobiony”
• Aby stworzyć przymiotnik wyrażający tendencję lub nawyk, końcówkę można zastąpić przyrostkiem -livy:
  govoriti „rozmawiać” > govorlivy „rozmowny”
• Aby stworzyć przymiotnik wyrażający możliwość (por. angielski -able/-ible), końcówki -omy (-emy, -imy) lub -livy mogą być dołączone do tematu wyrazu w czasie teraźniejszym:
  razuměti „rozumieć” > razumlivy „zrozumiały”, nesti „nieść” > nesomy „przenośny”

Przysłówek z przymiotnikiem

• Z przysłówka można stworzyć przymiotnik za pomocą przyrostka -šnji:
  včera „wczoraj” > včerašnji „wczorajszy”, dnes „dzisiaj” > dnešnji „dzisiejszy”, nyně „teraz” > nyněšnji „teraźniejszy”

Rzeczownik z czasownikiem

• Najprostszym sposobem stworzenia czasownika z rzeczownika jest użycie przyrostka -ovati:
  malpa „małpa” > malpovati „małpować”, noč „noc” > nočevati „nocować”
• W przypadku działań wpływających na kogoś/coś, przedrostek o- i końcówka -iti są używane razem:
  kamenj „kamień” > okameniti „ukamienować”, světlo „światło” > osvětliti „oświetlić”, svoboda „wolność” > osvoboditi „uwolnić, oswobodzić”
• Aby pozbyć się lub pozbawić kogoś/czegoś, przedrostek obez- jest używany z zakończeniem -iti:
  glava „głowa” > obezglaviti „odciąć głowę”, dom „dom” > obezdomiti „uczynić bezdomnym”

Przymiotnik z czasownikiem

• Proces stawania się wyrażany jest zakończeniem -ěti:
  běly „biały” > bělěti „bieleć”, bogaty „bogaty” > bogatěti „bogacić się”, hvory „chory” > hvorěti „chorować”
• Aby ktoś/coś miało cechy wyrażone przymiotnikiem, przedrostek o- i końcówka -iti są używane razem:
  črny „czarny” > očrniti „oczerniać, czynić czarnym”
• Aby ktoś/coś miało więcej cech wyrażanych przez przymiotnik (często porównawczy), przedrostek u- jest łączony z końcówką -iti:
  lěpši „lepiej” > ulěpšiti „ulepszyć”, menši „mniej” > umenšiti „zmniejszyć”
• Aby usunąć cechy wyrażone przez przymiotnik, przedrostek od- i przyrostek -iti są używane razem:
  črny „czarny” > odčrniti „odczerniać, usuwać czarny kolor”

Czasownik z czasownikiem

• Forma podstawowa czasownika poprzedzonego przedrostkiem jest zawsze dokonana. Czasownik niedokonany można stworzyć z niego w następujący sposób:
  • jeśli czasownik ma końcówkę -ati, czasownik niedokonany ma -yvati:
    sodržati „zawrzeć” > sodrživati „zawierać”
  • jeśli czasownik ma końcówkę -iti, czasownik niedokonany ma -jati:
    obnoviti „odnowić” > obnavjati „odnawiać”
  • jeśli czasownik ma końcówkę -nuti, czasownik niedokonany ma -ati:
    oddohnuti „odetchnąć” > oddyhati „oddychać”
  • jeśli czasownik jest jednosylabowy i kończy się na samogłoskę, czasownik niedokonany ma -vati:
    prodati „sprzedać” > prodavati „sprzedawać”

Przymiotnik z przysłówkiem

• Przymiotnik może być zamieniony na przysłówek przy użyciu końcówki -o:
  dobry „dobry” > dobro „dobrze”
• Porównanie -(ěj)ši może być zamienione na przysłówek poprzez zastąpienie go przez -(ě)je:
  slabějši „słabszy” > slaběje „słabiej”

Przedrostki

Do modyfikacji znaczenia słowa można użyć jednego lub więcej z poniższych przedrostków. Mogą być dołączone do wszystkich rodzajów słów, ale głównie do czasowników. Większość funkcjonuje tak samo lub bardzo podobnie jak w języku polskim, przy czym w międzysłowiańskim występuje więcej takich połączeń niż w polszczyźnie.

do-

(uzupełniające się z od-)

• zrobić coś lub dojść gdzieś do końca/celu/bariery/wyniku: dojdti „dojść”, doletěti „dolecieć”, dozvati „zawołać”
• zrobić dodatkowo: dopisati „dopisać”, dopolniti „dopełnić”

iz-

(uzupełniające się z v-, wymienne z vy-)

• izgnati „wygnać”, izbrati „wybrać”, izdati „wydać”
• patrz dalej pod vy-

na-

(często używany jako wskaźnik formy dokonanej)

• navrgnuti „narzucić”, naložiti „nałożyć”, najdti „znaleźć”, napisati „napisać”
• dużo zrobić lub osiągnąć, w określonej ilości: nagovoriti „dużo mówić, nagadać”, nabrati „nabrać”.
• (z zaimkiem zwrotnym se „się”) wystarczająco, pełno: naspati se „wyspać się”, najesti se „najeść się”

nad-

(uzupełniające się z pod-)

• Ponad (w ruchu); nad, lepiej (w przenośni), w polszczyźnie często odpowiednikiem jest na- lub właśnie nad-: nadsiliti „nasilić”, nadigrati „pokonać”, nadpisati nad „nadpisać coś”, nadlomiti „nadłamać”, nadkryti „nakryć”

nedo-

(uzupełniające się z do-)

• robić niezupełnie, nie do końca: nedopisati „niedopisać”, nedopolniti „niedopełnić”

o-/ob-

(pochodne czasowniki od rzeczowników i przymiotników)

• nadać lub uzyskać cechy wyrażone przez rzeczownik lub przymiotnik: okrugliti „zaokrąglić”, okameniti „zamienić w kamień”
• poddać przedmiot obróbce czymś (dosł. lub przen.) wyrażonej rzeczownikiem: okružiti „okrążyć”, okameniti „kamienować”

ob-

(pochodne czasowniki od rzeczowników i przymiotników)

• dookoła: obidti „obchodzić, chodzić dookoła”, obmotati „owinąć”

obez-

(pochodne czasowniki od rzeczowników; uzupełniające się z ob-)

• pozbawić czegoś wyrażonego rzeczownikiem: obezsiliti „osłabić, obezwładnić”, obezhrabriti „zniechęcić”

od-

• odidti „odejść”, oddati „oddać”, odvinuti „odkręcić”, odgovoriti „odpowiedzieć”
• dokończyć lub wykonać czynność (aby się jej pozbyć): odrabotati „odpracować”

po-

• od razu zacząć, przygotować się, zrobić od razu: početi „zacząć, począć (np. przygotowania)”, pojdti „zacząć iść, pójść”
• na krótko, trochę, od czasu do czasu, tu i tam: pospati „pospać”, posmatrjati „pooglądać”
• oznacza czynność wykonywaną przez wielu lub mającą wpływ na wszystkich/wielu: poskryvati se „ukrywać się, poskrywać się”, pobiti „pobić”
• zakończenie, wynik: pojesti „zjeść wszystko”, pokryti „pokryć całość”

pod-

• podmetnuti „podłożyć, podrzucić”, podbiti „pukać od dołu, podbić”
• potajemnie, ukradkiem: podkazati „powiedzieć w sekrecie, podpowiedzieć”, podgledati „podglądać”, podsměhnuti se „podśmiewać się”

prě-

• prějdti „przejść”, prěvesti „przewieść” > prěložiti „przełożyć, przetłumaczyć”
• przemiana czegoś starego w coś nowego: prěbudovati „przebudować”, prěorganizovati „zreorganizować, przeorganizować”
• przez, z jednej strony na drugą: prěsěkti „przecinać”, prěpisati „przepisywać”
• za dużo: prěsoliti „przesolić”, prěvariti „przegotować”

prěd-

(uzupełniające się z za)

• wcześniej, z góry: prědviděti „przewidzieć”, prědstaviti „wyobrazić sobie, przedstawić”, prědplatiti „zapłacić z góry”

pri-

• blisko, obok: prijdti „podchodzić, zbliżać się”
• privinuti „przykręcić”, primetnuti „położyć bliżej, postawić obok czegoś, przyłożyć”.
• dodatkowo: privinuti „przykręcić”, pripisati „napisać dodatkowo”, prigovoriti „sprzeciwić się, powiedzieć dodatkowo”
• tylko trochę: priodkryti „trochę otworzyć”, prikryti „przykryć”

pro-

• przez (na zewnątrz): probiti „przebić, przedrzeć się, przeniknąć”, protěkti „przeciec”, progrějati „przegrzewać się”
• chybić: projehati mimo „przejechać”, promašiti, promahnuti „chybić celu”
• przez cały czas: prorabotati ves denj „pracować przez cały dzień”
• stracić wszystko: protratiti penezy „stracić wszystkie pieniądze”, proigrati igru „przegrać grę”

raz-

(uzupełniające się z s(o))

• rozdzielać: razidti „rozchodzić się”, razkydnuti „rozrzucić”
• cofnąć działanie: razminovati „rozminować”
• być w trakcie czegoś: razcvětati „rozkwitać”, razgovarjati „rozmawiać”

s-/so-

• razem, z: svezati „złączyć”, sozvati „zwoływać”, sobrati „zbierać”
• z góry: sojdti „zejść”, snesti „sprowadzić”
• całkowicie, gotowy: srězati „ściąć”, sdělati „zrobić”, sbriti „zgolić”, svariti „ugotować”, sbudovati „zbudować”

su-

• obok, równolegle: surabotati „współpracować”
• poruszać się twarzą w twarz; suhoditi „spotkać się”

u-

(często używany jako wskaźnik formy dokonanej)

• uletěti „odlecieć”, uběgti „uciec, zbiec, ubiec”
• całkowicie (często negatywnie): ubiti „pobić mocno”, uginuti „wymrzeć, wyginąć”, usohnuti „wyschnąć, uschnąć”
• (na podstawie przymiotnika) robić więcej: ulěpšiti „poprawiać, ulepszać”, umenšiti „zmniejszać”

v-/vo-

• vojdti „wchodzić”, vnesti „wnieść”, vlupiti „wcinać, nacinać”
• (z zaimkiem zwrotnym se „się”) robić coś dokładnie, spostrzegawczo, z ciekawością: včitati se „wczytać się”, vslušati se „wsłuchać się”

voz-

• w górę: vozletěti „wzlecieć”, vozidti „wejść na górę”
• zacząć nagle robić coś intensywnie: vozvyti „zacząć nagle płakać”, vozbuditi „wzbudzić, pobudzić”
• z powrotem, znowu: vozvratiti se „wrócić”, vozživiti „reanimować”

vy-

(zamiast vy- Słowianie Południowi używają iz- we wszystkich przypadkach)

• na zewnątrz (z czasownikami ruchu): vyjdti (iz) „wyjść (z)”, vynesti (iz) „wynieść (z)”
• zrobić coś całkowicie: vyvariti „całkowicie się zagotować”, vysušiti „wysuszyć”
• robić coś dobrze, długo: vyležati se „wyleżeć”

za-

• za, pod: zajdti „iść za, zajść”, zametnuti „odłożyć, zapomnieć”; zaryti „zasadzić”
• zamknąć szczelnie: zatvoriti „zamknąć”, zavinuti „zakręcić”, zašiti „zaszyć”, zapakovati „zapakować”
• zacząć coś robić: zapěvati „zaśpiewać”, zaplakati „zacząć płakać”
• zacząć coś robić intensywnie (z se „się”): zagledati se, zasmotriti se „patrzyć przed siebie, patrzeć ciągle, patrzeć głęboko”

Słowa złożone

Dwa rdzenie można dowolnie łączyć, aby stworzyć nowe słowo. Zwykle odbywa się to za pomocą łączącego międzyrostka -o- (-e- po miękkiej spółgłosce):

• voda „woda” + padati „spaść” > vodopad „wodospad”
• sam „sam” + kritika „krytyka” > samokritika „samokrytyka”
• myš „mysz” + loviti „łapać, polować” > myšelovka „pułapka na myszy”
• zemja „ziemia” + tresenje „trzęsienie” > zemjetresenje „trzęsienie ziemi”

Gdy pierwszy człon jest zapożyczeniem z języka angielskiego, można je podzielić łącznikiem (dywizem):

• rok-muzika „muzyka rockowa”
• veb-stranica „strona internetowa”